ĐÀM PHÁN MỸ-IRAN CHƯA KỊP RÁO MỰC: TỘI PHÓ TỔNG THỐNG MỸ BỊ BƠ ĐẸP, IRAN BỎ HỌP “DẰN MẶT” TT TRUMP
ĐÀM PHÁN MỸ-IRAN CHƯA KỊP RÁO MỰC: TỘI PHÓ TỔNG THỐNG MỸ BỊ BƠ ĐẸP, IRAN BỎ HỌP “DẰN MẶT” TT TRUMP
Một khoảnh khắc chỉ kéo dài vài giây tại Thụy Sĩ đang gây bão trên mạng xã hội và thổi bùng tranh cãi về vị thế của nước Mỹ.
Trước ống kính truyền thông quốc tế, người đứng đầu phái đoàn Qatar bị cho là đã thẳng thừng ngó lơ Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance. Không bắt tay, không chào hỏi, thậm chí không một ánh mắt nhìn sang. Trong khi các lãnh đạo khác liên tục xã giao, Phó Tổng thống Vance lại đứng đó như một người vô hình. Đây chỉ là sự cố ngoại giao hay là tín hiệu cho thấy các đồng minh đang không còn nể sợ Washington? Điều gì thực sự đã xảy ra phía sau khoảnh khắc khiến cả thế giới xôn xao này?
Thời điểm đó, Thụy Sĩ đang là nơi diễn ra một trong những cuộc tiếp xúc nhạy cảm nhất giữa Mỹ và Iran trong nhiều tháng qua. Sau khi hai bên ký bản ghi nhớ gồm 14 điều khoản, các nhà đàm phán Mỹ và Iran đã chính thức bước vào đối thoại tại khu nghỉ dưỡng Bürgenstock với sự trung gian của Pakistan và Qatar. Theo Reuters, các cuộc tiếp xúc được tổ chức trong bầu không khí đặc biệt căng thẳng và thận trọng.
Phái đoàn Mỹ do Phó Tổng thống J.D. Vance dẫn đầu, cùng các đặc phái viên và Jared Kushner - con rể của Tổng thống Donald Trump. Trong khi đó, phái đoàn Iran do Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf đứng đầu. Trước khi các cuộc thảo luận bắt đầu, ông Vance đã có cuộc trao đổi với Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif và Tư lệnh Lục quân Pakistan Asim Munir. Quốc kỳ Mỹ, Iran, Qatar và Pakistan được đặt trang trọng trong phòng họp, cho thấy vai trò đặc biệt của Doha và Islamabad trong nỗ lực đưa Washington và Tehran ngồi lại với nhau sau thời gian dài đối đầu.
Và chính trong bối cảnh ngoại giao nhạy cảm, nơi từng cử chỉ hay ánh mắt đều có thể bị diễn giải thành những thông điệp chính trị, câu chuyện về việc Qatar được cho là ngó lơ J.D. Vance đã nhanh chóng trở thành tâm điểm chú ý của dư luận quốc tế. Ngay sau khi đoạn video lan truyền, nhiều nhà bình luận đã nhanh chóng đưa ra kết luận rằng Thủ tướng Qatar đã cố tình từ chối tiếp xúc với ông Vance. Theo cách nhìn của họ, đây không đơn thuần là một sơ suất về nghi thức ngoại giao mà là tín hiệu cho thấy Doha không còn dành cho chính quyền hiện tại của Mỹ sự tôn trọng như trước.
Những nhận định này càng được khuếch đại bởi thực tế Qatar từ lâu luôn là một đối tác gây nhiều tranh cãi. Một mặt, Doha là đồng minh chiến lược quan trọng của Washington tại Trung Đông, nơi đặt căn cứ quân sự lớn nhất của Mỹ trong khu vực. Nhưng mặt khác, quốc gia Vùng Vịnh này cũng duy trì quan hệ với nhiều lực lượng và phe phái khác nhau trong thế giới Hồi giáo, đồng thời theo đuổi những lợi ích địa chính trị riêng. Chính vì vậy, các chỉ trích nhắm vào Qatar không phải là điều mới mẻ. Thậm chí, một số tiếng nói cực đoan còn cáo buộc Doha đang thực hiện chính sách "đi dây", không thực sự chia sẻ các giá trị và lợi ích chiến lược của phương Tây.
Ngược với thông tin cho rằng Thủ tướng Qatar cố tình né tránh Phó Tổng thống Vance, ông Sheikh Mohammed bin Abdulrahman Al Thani đã đăng tải bức ảnh chụp chung với Phó Tổng thống Mỹ và Jared Kushner tại London kèm dòng trạng thái ngắn gọn nhưng đáng chú ý: "Công việc vẫn tiếp tục". Không chỉ vậy, các hình ảnh từ hội nghị còn cho thấy J.D. Vance ngồi ngay cạnh Thủ tướng Qatar và Thủ tướng Pakistan trong các phiên thảo luận.
Ngay từ đầu, phái đoàn Iran do Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf dẫn đầu đã bày tỏ sự bất mãn với công tác tổ chức cũng như sự hiện diện dày đặc của truyền thông. Những hình ảnh như việc một số thành viên phái đoàn Iran đến muộn, thái độ lạnh nhạt trong các màn chào hỏi hay những khoảnh khắc không bắt tay đã tạo điều kiện cho nhiều suy đoán xuất hiện. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi thậm chí công khai phản đối một số quy định của hội nghị ngay trước mặt Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif, cho thấy tâm lý thiếu tin tưởng đã xuất hiện từ trước khi các cuộc thảo luận thực chất bắt đầu.
Nhưng điều khiến tình hình trở nên căng thẳng hơn cả lại đến từ Washington. Khi các nhà đàm phán đang ngồi trên bàn đối thoại ở Thụy Sĩ, Tổng thống Donald Trump bất ngờ tung ra hàng loạt phát biểu cứng rắn nhằm vào Tehran. Trong cuộc phỏng vấn với Fox News ngày 21 tháng 6, ông Trump tuyên bố Mỹ có thể tiếp quản eo biển Hormuz nếu cần thiết và cảnh báo rằng nếu Iran không đạt được thỏa thuận với Washington, nước này có thể phải trả giá đắt. Nhà lãnh đạo Mỹ cũng đe dọa nối lại các cuộc ném bom nhằm vào Iran, đồng thời đưa ra những phát biểu gây tranh cãi liên quan đến khả năng Tehran đóng cửa eo biển Hormuz.
Không dừng lại ở đó, trên mạng xã hội, ông Trump tiếp tục gia tăng sức ép khi yêu cầu Iran phải lập tức chấm dứt việc sử dụng các lực lượng ủy nhiệm tại Lebanon. Ông cảnh báo Mỹ sẽ tung ra những đòn tấn công còn mạnh hơn trước nếu Tehran không thay đổi hành động. Những phát biểu này ngay lập tức phủ bóng đen lên tiến trình đàm phán.
Phái đoàn Iran đã gửi phản đối chính thức tới phía Mỹ. Theo truyền hình Iran, các nhà đàm phán tuyên bố đang xem xét những biện pháp đáp trả phù hợp trước các lời đe dọa từ Nhà Trắng. Trưởng đoàn Mohammad Bagher Ghalibaf cũng đáp trả gay gắt, khẳng định Tehran không hề bị lung lay bởi những cảnh báo từ Washington. Ông cho rằng nếu chính sách đe dọa thực sự hiệu quả thì Mỹ đã không rơi vào tình trạng bế tắc như hiện nay. Đồng thời, ông nhấn mạnh lực lượng vũ trang Iran luôn sẵn sàng phản ứng trước bất kỳ hành động leo thang nào.
Căng thẳng leo thang đến mức hãng tin Tasnim dẫn các nguồn tin cho biết phái đoàn Iran đã rời địa điểm đối thoại để phản đối những phát biểu mới nhất của Tổng thống Mỹ. Đây rõ ràng là kịch bản mà Qatar và Pakistan không hề mong muốn, bởi hai quốc gia trung gian này đang phải nỗ lực từng giờ để ngăn tiến trình đối thoại rơi vào đổ vỡ.
Tuy nhiên, bất chấp những sóng gió liên tiếp, các cuộc tiếp xúc vẫn được duy trì. Trước khi bước vào phiên thảo luận, J.D. Vance khẳng định Tổng thống Trump mong muốn mở ra một chương mới trong quan hệ Mỹ - Iran và thúc đẩy một hướng tiếp cận khác với nhiều năm đối đầu trước đây. Các cuộc đàm phán diễn ra trong bối cảnh đặc biệt phức tạp khi Iran tuyên bố sẵn sàng đóng eo biển Hormuz nhằm đáp trả các diễn biến quân sự liên quan đến Lebanon. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran cũng nhấn mạnh rằng sẽ rất khó đạt được một thỏa thuận cuối cùng nếu chiến sự tiếp tục lan rộng trên các mặt trận trong khu vực.
Theo truyền hình nhà nước Iran, vòng đàm phán đầu tiên kéo dài khoảng 80 phút nhưng không tập trung vào chương trình hạt nhân. Thay vào đó, các bên chủ yếu trao đổi về việc thực hiện bản ghi nhớ Mỹ - Iran vừa được ký kết cũng như những diễn biến nóng tại Lebanon và khu vực eo biển Hormuz.
Chính trong bối cảnh đầy bất ổn đó, vai trò của Qatar càng trở nên nổi bật. Bất chấp các cáo buộc cho rằng Doha đang khinh thường Washington, thực tế cho thấy nước này vẫn là một trong những nhân tố trung tâm giúp duy trì đối thoại. Cùng với Pakistan, Qatar đã thông báo về những tiến triển đáng khích lệ sau ngày làm việc đầu tiên. Theo các nguồn tin từ hội nghị, các bên đã nhất trí thành lập một ủy ban cấp cao nhằm giám sát toàn bộ tiến trình thương lượng, đồng thời xây dựng lộ trình hướng tới một thỏa thuận cuối cùng trong vòng 60 ngày.
Bên cạnh đó, một nhóm hòa giải riêng về Lebanon cũng được thành lập với mục tiêu tìm kiếm cơ chế giảm căng thẳng và thúc đẩy chấm dứt các hoạt động quân sự đang làm rung chuyển khu vực. Đáng chú ý hơn cả, các bên cũng đã thiết lập được một cơ chế liên lạc nhằm bảo đảm an toàn cho hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng huyết mạch của thế giới và cũng là một trong những điểm nóng có nguy cơ bùng phát xung đột bất cứ lúc nào.
Chỉ riêng kết quả này cũng cho thấy Qatar không chỉ đóng vai trò trung gian trên danh nghĩa mà đang trực tiếp tham gia giữ cho tiến trình đối thoại không bị đổ vỡ. Bởi nếu Doha thực sự muốn hạ thấp vai trò hay làm mất mặt Washington, rất khó lý giải vì sao họ lại bỏ ra nhiều công sức đến vậy để duy trì các cuộc tiếp xúc, thúc đẩy những cơ chế hợp tác cụ thể và kéo các bên trở lại bàn đàm phán mỗi khi căng thẳng leo thang. Nói cách khác, nếu có sự lạnh nhạt nào đó trong những khoảnh khắc bị ống kính ghi lại, rất có thể đó chỉ là một phần của nghệ thuật cân bằng ngoại giao.
Trong bối cảnh phái đoàn Iran đang nổi giận vì các phát ngôn cứng rắn từ Nhà Trắng, Qatar cần duy trì hình ảnh một bên trung gian đủ độc lập để Tehran tiếp tục tin tưởng ngồi lại đối thoại. Nhìn một cách tổng thể, câu chuyện Thủ tướng Qatar bị cho là ngó lơ ông Vance thực chất chỉ là một lát cắt rất nhỏ trong cuộc đấu ngoại giao, truyền thông và tâm lý đang diễn ra xung quanh tiến trình đàm phán Mỹ - Iran.
Những người chỉ trích nhìn thấy ở đó dấu hiệu của sự lạnh nhạt và chính sách "đi dây" quen thuộc của Qatar. Nhưng ở chiều ngược lại, thực tế cho thấy chính Doha cùng Islamabad đang là những bên nỗ lực nhất để cứu vãn một tiến trình đối thoại đã nhiều lần đứng trước nguy cơ sụp đổ vì các phát biểu cứng rắn từ cả hai phía.
Những bước đi đầu tiên đã xuất hiện khi một phần các lệnh trừng phạt dầu mỏ bắt đầu được nới lỏng, một số tài sản của Iran được giải phóng và các kênh liên lạc giữa hai bên vẫn được duy trì. Tuy nhiên, đó mới chỉ là khởi đầu. Thử thách thực sự sẽ nằm ở việc liệu những cam kết đạt được trên bàn đàm phán có thể chuyển hóa thành kết quả cụ thể trên thực địa hay không. Đặc biệt là tại Lebanon và trên vùng biển Hormuz, nơi vẫn được xem là ngòi nổ nguy hiểm nhất của khu vực Trung Đông hiện nay.