IRAN THẮNG LỚN SAU THỎA THUẬN: ÔNG TRUMP NHƯỢNG BỘ QUYỀN SỞ HỮU TÊN LỬA ĐẠN ĐẠO CHO IRAN
Khi được hỏi về chương trình tên lửa đạn đạo của Iran, Tổng thống Donald Trump bất ngờ tuyên bố: "Nếu các nước khác có, thì việc Iran không có là hơi
IRAN THẮNG LỚN SAU THỎA THUẬN: ÔNG TRUMP NHƯỢNG BỘ QUYỀN SỞ HỮU TÊN LỬA ĐẠN ĐẠO CHO IRAN
Khi được hỏi về chương trình tên lửa đạn đạo của Iran, Tổng thống Donald Trump bất ngờ tuyên bố: "Nếu các nước khác có thì việc Iran không có là hơi bất công". Một phát biểu khiến giới diều hâu ở Washington nổi giận, Israel đứng ngồi không yên và làm dấy lên câu hỏi lớn: Điều gì đã buộc siêu cường số một thế giới phải xuống thang trước Tehran? Đây có phải là dấu hiệu cho thấy bàn cờ Trung Đông đang đảo chiều?
Theo Reuters ngày 17 tháng 6 bên lề hội nghị thượng đỉnh G7 tại Pháp, ông Trump đã khiến nhiều người bất ngờ khi đưa ra một quan điểm hoàn toàn khác về chương trình tên lửa đạn đạo của Iran - vấn đề vốn bị Washington xem là mối đe dọa hàng đầu suốt nhiều thập kỷ. Thay vì tiếp tục yêu cầu Tehran phải từ bỏ năng lực tên lửa, Tổng thống Mỹ lại công khai bảo vệ bản ghi nhớ vừa được ký kết giữa Washington và Tehran, đồng thời cho rằng Iran nên được phép duy trì một phần kho tên lửa của mình.
Ông Trump lập luận: "Nếu các quốc gia khác có chúng thì việc họ không có một số lượng nhất định là hơi bất công. Nếu Ả Rập Xê Út và Qatar và tất cả họ đều có một số lượng nhất định thì tôi cho rằng xét về tỷ lệ tương đối, việc Iran cũng có tên lửa đạn đạo là điều chấp nhận được". Không dừng lại ở đó, nhà lãnh đạo Mỹ còn hạ thấp mức độ đe dọa của chương trình tên lửa Iran khi nhấn mạnh: "Tên lửa không phải là vấn đề, chúng chỉ gây thiệt hại nhỏ ở một số khu vực chứ không phá hủy hành tinh như vũ khí hạt nhân".
Đây là phát biểu gây chú ý đặc biệt bởi nó dường như đi ngược hoàn toàn với lập trường mà Washington theo đuổi trong nhiều năm qua. Trước đây, việc vô hiệu hóa năng lực tên lửa của Tehran luôn được Mỹ và Israel xem là một mục tiêu chiến lược sống còn. Thậm chí khi chiến dịch quân sự nhằm vào Iran được phát động hôm 28 tháng 4, chương trình tên lửa đạn đạo của nước Cộng hòa Hồi giáo còn được đặt ngang hàng với hồ sơ hạt nhân trong danh sách những mục tiêu ưu tiên hàng đầu cần phải loại bỏ. Chính vì vậy, việc ông Trump bất ngờ thừa nhận quyền sở hữu một lượng tên lửa nhất định của Iran đang được giới quan sát xem là dấu hiệu cho thấy Washington có thể đang điều chỉnh đáng kể cách tiếp cận đối với Tehran sau nhiều tháng đối đầu căng thẳng.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa Washington sẽ hoàn toàn gạt bỏ hồ sơ tên lửa. Tổng thống Mỹ khẳng định vấn đề này vẫn sẽ được đưa lên bàn đàm phán trong các cuộc thương lượng tiếp theo mà hai bên đã nhất trí tiến hành trong vòng 60 ngày tới. Bên cạnh đó, ông cũng cho biết Mỹ sẽ tiếp tục duy trì lực lượng quân sự tại Vùng Vịnh trong một thời gian nhằm bảo đảm an ninh khu vực sau khi thỏa thuận chấm dứt cuộc xung đột kéo dài gần 4 tháng được ký kết.
Cần nhấn mạnh rằng đây không phải là một phát ngôn ngẫu hứng của ông Trump trước báo giới. Những tuyên bố này nằm trong tổng thể bản ghi nhớ hiểu biết (MoU) vừa được ký kết giữa Tổng thống Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian, văn kiện được xem là nền tảng cho nỗ lực khép lại cuộc đối đầu kéo dài nhiều tháng qua. Nhìn vào các nội dung chính của thỏa thuận, có thể thấy Washington đã thể hiện cách tiếp cận thực dụng hơn đáng kể so với trước đây.
- Về tên lửa: Nếu như trước đây mục tiêu ưu tiên là phá hủy hoặc vô hiệu hóa chương trình tên lửa đạn đạo của Iran thì nay ông Trump cho rằng đây không còn là mối đe dọa lớn nhất. Theo lập luận của ông, tên lửa chỉ gây ra những thiệt hại mang tính cục bộ, khác xa khả năng hủy diệt quy mô toàn cầu của vũ khí hạt nhân.
- Về hạt nhân: Nhà lãnh đạo Mỹ cũng phát tín hiệu mềm mỏng hơn khi cho rằng Iran có thể được phép làm giàu uranium phục vụ mục đích phát điện dân sự. Lập luận được đưa ra là nhiều quốc gia trong khu vực Trung Đông cũng đang vận hành hoặc phát triển các chương trình năng lượng hạt nhân hòa bình tương tự.
- Về kinh tế: Washington được cho là chấp nhận hoàn trả hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa của Iran. Theo cách giải thích của ông Trump, việc tôn trọng các cam kết tài chính không chỉ liên quan đến quan hệ với Tehran mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín của hệ thống tài chính Mỹ và niềm tin toàn cầu đối với đồng USD.
Tổng hợp tất cả những điểm trên cho thấy, bản ghi nhớ mới không đơn thuần là một thỏa thuận ngừng bắn mà còn phản ánh sự thay đổi đáng kể trong tư duy của Washington: Từ mục tiêu "gây sức ép tối đa" sang ưu tiên ổn định khu vực, giảm căng thẳng và tìm kiếm một khuôn khổ chung để quản lý quan hệ với Tehran trong giai đoạn tiếp theo.
Chỉ vài giờ sau cuộc họp báo của ông Trump, Bộ Ngoại giao Iran thông báo bản ghi nhớ giữa hai nước đã được nguyên thủ hai bên chính thức ký kết. Thông tin này sau đó cũng được Tổng thống Mỹ xác nhận trong cuộc gặp với Tổng thống Pháp Emmanuel Macron bên lề các hoạt động tại cung điện Versailles. Theo một quan chức Mỹ, Tổng thống Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã hoàn tất thủ tục phê chuẩn văn kiện sau khi phó tổng thống JD Vance và trưởng đoàn đàm phán Iran Mohammad Bagher Ghalibaf ký điện tử bản thỏa thuận dưới sự chứng kiến của ông Trump.
Trong khi đó, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei tuyên bố với hãng thông tấn nhà nước: "Văn bản ghi nhớ Islamabad đã được hoàn thiện với chữ ký của các tổng thống. Giờ là lúc để kiểm chứng việc thực thi thỏa thuận". Phát biểu này cho thấy cả Washington lẫn Tehran đều muốn chuyển trọng tâm từ đàm phán sang giai đoạn thực hiện cam kết trên thực địa.
Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn vào những gì đang diễn ra, có thể thấy ông Trump không hề trở nên mềm mỏng hay từ bỏ các mục tiêu chiến lược của Mỹ. Thay vào đó, Nhà Trắng đang phải đối mặt với những tính toán địa chính trị và kinh tế ngày càng khó khăn. Sau nhiều tháng xung đột, nguy cơ gián đoạn kéo dài tại eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới - đã trở thành mối lo ngại không chỉ với Mỹ mà còn với toàn bộ nền kinh tế toàn cầu. Nói cách khác, Washington đang đứng trước bài toán phải lựa chọn giữa việc tiếp tục theo đuổi một chiến dịch quân sự tốn kém hay tìm kiếm một giải pháp giúp ổn định thị trường năng lượng và giảm thiểu rủi ro kinh tế.
Ở chiều ngược lại, sự thay đổi trong lập trường của Mỹ cũng phản ánh một thực tế mà Washington buộc phải thừa nhận sau nhiều năm áp dụng chính sách gây sức ép tối đa. Theo đánh giá của nhiều chuyên gia, càng bị cô lập và chịu áp lực, Iran càng đẩy mạnh đầu tư vào lĩnh vực này, từng bước nâng cao cả số lượng lẫn chất lượng của kho tên lửa, biến nó thành một trong những công cụ sức mạnh quan trọng nhất của nước Cộng hòa Hồi giáo trên bàn cờ Trung Đông hiện nay.
Nếu tại Washington và Tehran, các nhà lãnh đạo đều mô tả bản ghi nhớ mới là một bước đột phá ngoại giao, thậm chí là một "chiến thắng của trí tuệ tập thể", thì tại Jerusalem, bầu không khí lại hoàn toàn trái ngược. Thỏa thuận vừa đạt được đang làm dấy lên không ít lo ngại trong giới lãnh đạo Israel, khi nhiều mục tiêu mà Tel Aviv theo đuổi suốt nhiều năm dường như không được phản ánh đầy đủ trong kết quả cuối cùng.
Theo đánh giá của nhiều nhà quan sát, Israel cảm thấy mình bị đặt ra ngoài tiến trình thương lượng khi Washington chấp nhận một thỏa thuận không buộc Iran phải từ bỏ hoàn toàn chương trình tên lửa đạn đạo, đồng thời vẫn để ngỏ khả năng Tehran tiếp tục làm giàu uranium ở một mức độ nhất định. Đây vốn là hai vấn đề mà Tel Aviv luôn xem là những mối đe dọa an ninh nghiêm trọng nhất. Chính vì vậy, Thủ tướng Benjamin Netanyahu cùng nội các an ninh Israel được cho là không hài lòng trước những nhượng bộ mà Washington chấp nhận dành cho Tehran. Sự khó chịu càng gia tăng khi xuất hiện thông tin cho rằng ông Trump đã phát tín hiệu mong muốn Israel có cách tiếp cận mềm mỏng hơn đối với các vấn đề an ninh khu vực, bao gồm cả tình hình tại Lebanon.
Đối với nhiều chuyên gia Israel, việc Mỹ công khai thừa nhận quyền sở hữu một mức năng lực tên lửa nhất định của Iran chẳng khác nào một sự thay đổi mang tính bước ngoặt. Bởi trong suốt nhiều năm qua, chiến lược của Tel Aviv luôn hướng tới mục tiêu cô lập Tehran và hạn chế tối đa khả năng phát triển các năng lực quân sự chiến lược của nước này. Nay chính đồng minh thân cận nhất lại đang phát đi tín hiệu chấp nhận một phần thực tế mà Israel luôn tìm cách ngăn chặn.
Nhìn rộng hơn, phát biểu gây tranh cãi của ông Trump rằng Iran có quyền sở hữu một số lượng tên lửa nhất định vì đó là điều công bằng, không đơn thuần là một lời xã giao cho ngoại giao. Nó phản ánh sự thừa nhận rằng sau nhiều năm đối đầu, năng lực răn đe tên lửa của Iran đã trở thành một thực tế chiến lược mà ngay cả Mỹ cũng khó có thể phớt lờ trên bàn đàm phán.
Về phía Mỹ, chính quyền Trump dường như lựa chọn ưu tiên ổn định kinh tế và an ninh năng lượng toàn cầu thay vì tiếp tục sa lầy vào một cuộc xung đột tiêu hao với chi phí ngày càng lớn. Về phía Iran, việc bảo toàn được phần lớn những lợi ích cốt lõi liên quan đến chương trình tên lửa và hạt nhân có thể được xem là một thành công ngoại giao đáng kể sau nhiều tháng đối đầu căng thẳng.
Về phía khu vực, một cục diện mới đang dần xuất hiện. Các quốc gia Vùng Vịnh, đặc biệt là Qatar, ngày càng nổi bật với vai trò trung gian hòa giải. Trong khi đó, Israel có thể phải thích nghi với một nước Mỹ thực dụng hơn, đặt lợi ích chiến lược và kinh tế lên trên những mục tiêu đối đầu truyền thống.
Vì thế, câu hỏi lớn lúc này không còn là liệu thỏa thuận có được ký kết hay không, mà là liệu nó có thể tồn tại bao lâu. Đây sẽ là khởi đầu cho một giai đoạn ổn định mới ở Trung Đông hay chỉ là khoảng lặng tạm thời trước khi các bên bước vào một vòng cạnh tranh và đối đầu khác? Câu trả lời có lẽ sẽ được quyết định trong 60 ngày đàm phán tiếp theo cũng như ở cách Washington và Tehran thực hiện những cam kết mà họ vừa đặt bút ký.
